Lời bình cho triển lãm Hiện tượng thư pháp đương đại “Nguyên tử và Nội tỉnh” – “Thánh thành chưa tới” và tương lai của nghệ thuật thư pháp

Huyền Trang năm xưa trên hành trình Tây du, đã băng qua sa mạc Gobi, tránh khỏi thành Đôn Hoàng, lặng lẽ bước qua vùng đất giữa Qua Châu và Sa Châu. Đôn Hoàng giống như một ngưỡng cửa mơ hồ, có thể nhìn thấy nhưng chưa thể đặt chân vào. Trong đại nguyện thỉnh kinh của ông, Đôn Hoàng đã trở thành một “Thánh thành chưa tới.” Ở một mức độ nào đó, điều này dường như là một ẩn dụ cho tình trạng của nghệ thuật thư pháp trong bối cảnh đương đại: Chúng ta nhìn thấy bóng dáng của truyền thống một cách rõ ràng, nhưng lại buộc phải cố gắng vượt qua hoặc tránh né nó để mở ra những cơ hội mới.

Đôn Hoàng, giao điểm của Đông và Tây trên Con đường Tơ lụa, đã sản sinh ra di sản nghệ thuật huy hoàng và lộng lẫy, bản thân nó là biểu tượng của sự giao thoa và tái sinh văn hóa. Ngày nay, triển lãm nghệ thuật thư pháp đương đại “Nguyên Tử và Nội Tỉnh” được tổ chức tại đây, rõ ràng mang ý nghĩa như một sự đối thoại lịch sử. Tựa đề của triển lãm — “Nguyên Tử” tượng trưng cho những mã gốc văn hóa, nhắc nhở rằng thư pháp truyền thống giống như một bảng mã văn hóa tiềm ẩn trong đời sống; trong khi “Nội Tỉnh” nhấn mạnh sự quay về nội tâm và sự chiêm nghiệm sâu sắc về bản chất của vũ trụ. Chính ý tưởng giám tuyển này đã thể hiện tình trạng vi tế của nghệ thuật thư pháp trong bối cảnh đương đại: Truyền thống hiện diện khắp nơi, nhưng chúng ta vẫn khao khát vượt qua nó để viết nên tương lai.

Triển lãm quy tụ mười sáu nghệ sĩ, trong đó có Tăng Tường, Ngụy Lập Cương, Nhất Liễu và Tòng Dung… với những phong cách đa dạng và sự tập trung riêng biệt. Tuy nhiên, tất cả đều thể hiện một sự tự giác trong tinh thần “vô sở trụ,” thông qua các thử nghiệm phương tiện và diễn đạt ý niệm khác nhau để tái khám phá và lý giải thư pháp. Qua các tác phẩm của họ, ta thấy rõ sự tự thức của nghệ thuật thư pháp đương đại — không còn bị giới hạn bởi mỹ học hình thức hay các khuôn mẫu truyền thống, mà đang tìm kiếm một bối cảnh mới trong tầm nhìn đa chiều của thế giới hiện đại.

Các tác phẩm được trưng bày trong triển lãm này không chỉ là biểu hiện của tư duy triết học hay trải nghiệm cá nhân của nghệ sỹ. Truyền thống thư pháp ở đây đã được phân giải, tái tổ hợp, mở rộng và thậm chí là lật đổ. Sau khi thoát khỏi hình hài cũ, thư pháp đã hồi sinh sức sống mới, phá vỡ những ràng buộc của khung định dạng cũ, trình hiện một tự sự thị giác mang đậm tính đương đại.

Trên thực tế, ngày nay thư pháp không còn chỉ là một kỹ năng hay một kiểu thức thẩm mỹ truyền thống. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hậu hiện đại, nó giống như một thái độ văn hóa hay một thực hành tinh thần. Các tác phẩm tham gia triển lãm thể hiện sự giao thoa mạnh mẽ giữa các ý niệm và thử nghiệm liên phương tiện, linh hoạt di chuyển giữa truyền thống và đương đại, Đông và Tây, cụ thể và trừu tượng. Hơn thế, đó còn là một dạng biểu đạt mang tính đồ họa của các vấn đề triết học — chuyển hóa hành vi thư pháp thành công cụ diễn đạt triết học và ý niệm, vừa duy trì được thiền vị và không gian đặc trưng của thư pháp Đông phương, vừa gắn kết với những suy tư triết học đương đại.

Tuy nhiên, “khám phá” chưa bao giờ là một cuộc lang thang vô định; nó cần một cốt lõi nội tại rõ ràng và một tọa độ xác định. Đây chính là ý nghĩa thực sự của “Nội Tỉnh” mà triển lãm nhấn mạnh — chỉ khi vượt qua các ranh giới hình thức một cách không ngừng, mỗi nét bút, mỗi thử nghiệm đều được khởi phát từ sự tự giác tinh thần và sự tỉnh thức văn hóa. Chỉ khi khai thác chiều sâu của tầng ý thức tinh thần này, nghệ thuật thư pháp mới không rơi vào chủ nghĩa hình thức trống rỗng, mà trở thành một thực hành văn hóa thực sự đối thoại với tâm hồn.

Dù vậy, để thực sự đạt được sự siêu việt trong nghệ thuật thư pháp, chúng ta vẫn còn một chặng đường dài phía trước. Nghệ thuật thư pháp cần phải thoát khỏi sự tự mãn với tính thẩm mỹ hình thức thuần túy, đồng thời tích cực can dự vào đời sống đương đại và những mối quan tâm hiện thực. Đôn Hoàng — một trung tâm văn hóa quốc tế trên Con đường Tơ lụa — trong quá khứ, những bản kinh và bích họa tại đây chưa bao giờ tách rời khỏi thực tế xã hội đương thời. Ngày nay, nghệ thuật thư pháp cũng không thể tách rời khỏi những suy tư của thời đại và các mối quan tâm chung của nhân loại. Hiện tại, một số thử nghiệm hiện đại trong thư pháp có xu hướng nhấn mạnh quá mức vào sự ngoạn mục của thị giác hoặc đơn thuần là các đột phá về hình thức. Chỉ khi song hành giữa khám phá hình thức và đào sâu mối liên hệ giữa truyền thống và hiện đại, giữa nghệ thuật và tâm hồn, thư pháp mới có thể duy trì sức sống lâu dài hơn.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao thoa nghệ thuật đương đại ngày càng sâu sắc, thách thức lớn nhất của nghệ thuật thư pháp chính là làm thế nào để duy trì bản sắc độc đáo của mình, đồng thời kiến tạo nên một ngôn ngữ phổ quát thực sự, có khả năng chạm đến thế giới tinh thần chung của nhân loại. Triển lãm “Nguyên Tử và Nội Tỉnh” không chỉ cho thấy tiềm năng này mà còn nhắc nhở chúng ta rằng: Tương lai của thư pháp không chỉ là sự tiến hóa về hình thức và phong cách, mà còn là sự mở rộng nội tại của tinh thần — sự kết hợp giữa siêu việt và nội tỉnh này mới thực sự là tiền đồ của nghệ thuật thư pháp.

Những bản kinh, bích họa của Đôn Hoàng và vô số giản độc được khai quật từ Huyền Tuyền Trí đã tạo nên một loại “mật mã văn hóa” liên tục được tái diễn giải. Quá trình “tái diễn giải” này không phải là sự hồi tưởng giản đơn về truyền thống, mà là sự giải cấu trúc và tái tổ hợp không ngừng, nhằm kiến tạo lại văn hóa trong một bối cảnh lịch sử rộng lớn hơn. Việc lựa chọn Đôn Hoàng làm nơi tổ chức triển lãm không chỉ là sự lựa chọn địa lý, mà còn là sự đáp lại của lịch sử — tại điểm giao thoa giữa Đông và Tây, giữa quá khứ và hiện tại, nhằm tái định nghĩa tính hiện đại và tính toàn cầu của thư pháp.

Năm xưa, Huyền Trang dù không vào Đôn Hoàng, nhưng với tâm thế khám phá, ông đã mở ra một hành trình đối thoại vĩ đại giữa các nền văn minh. Sự siêu việt thực sự chưa bao giờ là sự trốn tránh truyền thống, mà là mang theo truyền thống để bước tới những vùng đất chưa đạt tới. Các nghệ sĩ thư pháp ngày nay, trong tinh thần khám phá và thoát ly, cũng đang bước đi trên con đường “thỉnh kinh” của riêng mình.

Triển lãm này, không phải chỉ là vọng âm của tinh thần Huyền Trang trong thời đại này, mà còn là một viễn cảnh về tương lai của nghệ thuật thư pháp.
Trong Conclave có một câu thoại rằng: “Giáo hội không phải là truyền thống, giáo hội không phải là quá khứ, giáo hội chính là những gì chúng ta sắp sửa làm.”
Đôn Hoàng và Thư pháp cũng vậy!
Nguyễn Sử, viết tại Tokyo. 2025.03.18