Tây Thanh Hoá du ký (04): …….. Cá không biết sợ 

Khe suối trong rừng cũng có nhiều loại cá, có thể bắt bằng tay hoặc quăng chài.

Charles Robequain (2012: 206)

Sáng hôm sau tỉnh dậy, không biết trời trăng mây gió gì. Không hiểu đêm qua mình về nhà bằng cách nào. Hỏi chị chủ, chị bảo: các chú tự đi xe về mà, còn đi nhầm sang nhà khác, chị phải gọi quay lại. Cả hai thầy trò đều mất trí nhớ về quãng đường ấy. Nhớ hay không, chắc cũng không quan trọng lắm. Rượu vẫn còn nhiều quá, chúng tôi bèn lui lịch lại, tới gần trưa mới xuất phát!

Xuống thung lũng Văn Nho. Nguyễn Mạnh Tiến có nhắn rằng trung tâm Cần Vương không nói đến trong sách vở là chính chỗ này. Đất Cần Vương, Tống Duy Tân từng ở đây.

Tôi tưởng sẽ gặp một vùng hoang vu. Hóa ra là một đồng bằng rộng nằm gọn trong thung lũng, có suối chảy qua, thoáng đãng đến bất ngờ. Robequain gọi những chỗ như thế là “bồn địa”, những bồn địa “bao la, loe rộng” khoét vào giữa các khối đá. Tôi thì cứ nghĩ đến chữ “túi”: những túi cư trú, kín bên ngoài, rộng bên trong. Một cái túi như thế, khi cần, giấu được cả một cuộc khởi nghĩa.

…

Cá ở Văn Nho sống trong hang. Nước từ lòng núi chảy ra thành một vũng xanh dưới chân vách đá. Phía dưới, một con đập thủy lợi nhỏ giữ nước lại, khiến cá càng nhiều. Không thể so với suối cá Cẩm Lương. Cẩm Lương nổi tiếng, nhiều khách. Ở đây chỉ có người trong bản qua lại.

Tôi chụp vài tấm. Nhưng phần lớn thời gian, tôi ngồi vẽ.

Ban đầu chỉ định vẽ vài con. Nhưng cá nhiều quá. Chúng chen nhau trong một khoảng nước không lớn, con to con nhỏ, con nằm sát đá, con lượn ra giữa dòng. Con lớn ánh bạc, vây ngả vàng cam. Con nhỏ thì vây chưa có màu. Nhìn từ trên xuống, thân cá lúc hiện lên rất rõ, lúc lại tan vào những mảng phản quang của mặt nước. Một nét vừa đặt xuống giấy, con cá ấy đã đổi hướng. Đến khi ngẩng lên, trước mắt đã là một đàn khác.

Khuôn mặt chúng có gì đó rất dị. Vẽ vào sổ, con nào cũng thành những khuôn mặt hơi có ngao ngáo, có ngớ ngẩn, cơ bản chúng đều có thái độ.

Vẽ một nơi cũng thường bắt đầu như vậy. Ta định giữ lấy một vật, rồi cuối cùng lại nhìn thấy những quan hệ ở quanh nó.

…

Một chiếc lá từ trên bờ rơi xuống.

Gần như ngay khi lá chạm mặt nước, mấy con cá lao tới. Chúng tranh nhau rất nhanh, rồi chiếc lá biến mất. Một lát sau, một chiếc khác rơi xuống, cũng ngay chỗ ấy. Không con nào động đến.

Tôi bắt đầu chờ những cơn gió để xem những chiếc lá rụng nhiều hơn nhìn cá.

Cái cây mọc bên trên dòng suối, đối với tôi, chỉ là một cái cây. Tôi còn không chắc tên nó. Lá hơi giống lá xoan, nhưng cũng có thể tôi nhầm. Tôi là người đi qua, nhìn nó một buổi sáng rồi rời đi. Còn với đàn cá phía dưới, cái cây ấy đã ở đây qua vô số mùa. Chúng biết lá nào ăn được. Trước khi đến, tôi cũng biết những câu chuyện quen thuộc: cá thần, người trong bản không dám bắt, ai bắt sẽ gặp điều chẳng lành. Nhưng ngồi thật lâu bên dòng nước, tôi thấy điều kỳ lạ nhất không nằm ở chuyện cá có thiêng hay không.

Điều kỳ lạ là chúng được để cho sống!

Ở một nơi cá hoàn toàn có thể thành thức ăn, hết thế hệ này sang thế hệ khác, người ta vẫn để riêng một khoảng nước cho chúng. Vì không bị bắt, cá ngày càng nhiều. Và chính sự đông đúc ấy lại khiến nơi này càng khác thường.

Cái gì có trước? Người ta không bắt cá vì tin cá là thần? Hay từ rất lâu đã có một quy tắc, một cửa hang không được động đến, rồi nhiều đời sau điều cấm ấy mới mang hình thức linh thiêng? Hay chính đàn cá đông đặc, không sợ người, đã khiến người ta thấy đây không còn là một khúc suối bình thường?

…

(Những con cá trê cũng được hưởng sái quyền lợi được trở thành Thần)

Tôi không muốn tìm một điểm khởi đầu duy nhất. Tín ngưỡng, luật tục và sinh thái có thể đã lớn lên cùng nhau. Ở Văn Nho, đến cả con đập thủy lợi nhỏ cũng góp tay vào việc ấy. Gần trăm năm trước, Robequain ghi rằng ở miền núi, việc đánh bắt cá “cũng tổ chức chung, vào lúc nước kiệt ở các vực sâu”. Ngày nay, những điều cấm như thế có khi được gọi bằng một cái tên rất hiện đại: bảo tồn nguồn lợi thủy sản.

Nghe từ bên ngoài, ta dễ gọi chuyện cá thần là mê tín. Nhưng nếu tạm gác câu hỏi nó có “thật” hay không, sẽ thấy một hiệu quả rất thật: con cá được sống. Một câu chuyện vô hình đã dựng quanh con vật một hàng rào mà không cần dây thép.

Nói vậy là nói bằng con mắt người ngoài. Với người trong bản, có lẽ chẳng ai nghĩ thần là một cách giữ cá. Thần là thần.

Đàn cá ấy không chỉ được tạo ra bởi nước sạch và nguồn thức ăn phong phú. Cá được sinh tồn mạnh mẽ bởi sự kiềm chế.

…

Tôi thử tìm kiếm về những “suối cá thần” thì có một danh sách lõi các suối cá như vậy, phần lớn nằm ở phía Tây Thanh Hoá. Cẩm Lương – Mó Ngọc; Cẩm Liên – Mó Đóng; Văn Nho – Chiềng Ban. Kể cũng lý thú. Nhìn chúng bơi ngay sát chân. Người cúi xuống rất gần mà chúng cũng không tản đi. Sự bình thản ấy không thể có sau một ngày. Nó là một thứ ký ức không nằm trong đầu của từng con cá, mà nằm trong chính môi trường đã bao quanh nhiều thế hệ của chúng.

Tôi chợt nghĩ đến đêm qua. Tôi không nhớ đường về. Chị chủ nhà nhớ hộ.

Tôi nhìn lại trang giấy. Những con cá mình vẽ vẫn khá vụng. Con dài quá, con béo quá, con nào cũng ngớ ngẩn. Nước thì gần như không vẽ được. Nhưng tôi không sửa, và cũng chẳng sửa được vì trình độ tạm thời đến thế.

Một buổi chiều bên dòng suối. Một chiếc lá rơi, một đàn cá lao tới. Một chiếc lá khác rơi xuống mà không con nào để ý.

Để hiểu một nơi, có lẽ không chỉ nên hỏi ở đó có gì. Phải hỏi thêm: cái gì đã được con người quyết định không lấy đi?

Cá biết cái cây của chúng.

Còn tôi thì vẫn đang học cách biết nơi mình đi qua.