Hồ Quý Ly và cuộc cải cách bất thành

Ba đứa trẻ ngồi trên tường thành cũ, phía trước mặt là mênh mông ruộng lúa ruộng ngô. Dưới chân chúng là Tây Đô, nơi mà Hồ Quý Ly đã mất ba mươi năm để đi đến nơi này.

Xuất thân là anh em cô cậu của Trần Duệ Tông, ông lần từng bậc vào giữa triều đình, rồi dần dần nắm lấy mọi dây cương của một vương triều đang rệu rã. Ba mươi năm ấy có đầy rẫy âm mưu, thanh trừng và những bước đi lạnh lùng, sát máu. Đính kèm đó cũng có một nỗ lực dai dẳng nhằm giữ lấy một quốc gia đang mất dần khả năng tự bảo vệ mình.

Ông xây căn cứ ở Tây Đô trong những năm Chế Bồng Nga nhiều lần đánh ra Thăng Long. Tìm cách thu lại ruộng đất ở trong tay các đại tộc, sửa việc đánh thuế, tổ chức lại quân đội, thay đổi phép học và tuyển chọn quan lại. Tôi đoán ông hiểu sớm hơn nhiều người rằng nhà Trần đã đi đến đoạn cuối. Triều đình vẫn còn trung thần, chính danh và nghi lễ, nhưng bộ khung bên trong đã mục.

Hồ Quý Ly chơi bài tháo bỏ từng thứ từng được xem là nền nếp của triều đại. Lễ thề máu bị bãi bỏ. Nghi thức mừng thọ vua bị thay đổi. Một mạng lưới dò xét được lập ra, bởi ông không còn tin rằng lời thề cũ đủ sức ràng buộc lòng trung thành. Ổng tin vào KPI, phát hành tiền giấy, hạn chế điền sản, đánh vào quyền lợi của giới quý tộc. Và ở Tây Đô, ông dựng một tòa thành đá, xoá game cũ, chơi game mới!

Những khối đá xanh lớn xếp lên nhau gần như không cần vữa. Khó nhìn công trình này mà không cảm thấy sự toan tính tài tình nhưng có phần gấp gáp của người xây. Triều đình cũ chưa chết hẳn, triều đình mới chưa thành hình, lòng người thì chẳng theo, còn chiến tranh thì đã ở rất gần.

Suốt sáu trăm năm, những việc Hồ Quý Ly từng cố làm hiếm khi đứng ở đầu bản án dành cho ông. Người ta nhớ chuyện ông cướp ngôi, rồi nhớ chuyện nhà Hồ mất nước.

Năm 1407, quân đội tan vỡ trước cuộc tiến công của nhà Minh. Nhiều tướng sĩ bỏ ngũ. Các thế lực cũ quay lưng với triều đại vừa thành lập. Hồ Quý Ly và các con bị bắt, giải về phương Bắc, rồi lần lượt khuất khỏi sử sách. Với Sử quan, việc để mất nước đủ để khép lại mọi tranh luận. Một người đã cướp ngôi lại làm mất nước: hai tội ấy chồng lên nhau – không còn chỗ cho sự khoan thứ, và cái chết tha hương là xứng đáng.

Họ Hồ nhận ra khá đúng căn bệnh của nhà Trần, song cách chữa của ông quá gấp, quá mạnh và dựa quá nhiều vào cưỡng chế, đàn áp. Những cải cách chưa kịp bén rễ đã làm tổn thương các nhóm quyền lực mà ông cần dựa vào. Ông giỏi thấy nhân tài, giỏi dùng người tài, nhưng đến lúc cần ông lại quá đa nghi! Khi quân Minh tràn xuống, nhà Hồ có thành cao, quân đông và nhiều khí giới, nhưng thiếu thứ khó xây hơn cả một tòa thành: Lòng tin của những người phải bảo vệ nó.

Bởi thế, cũng không cần biến Hồ Quý Ly thành một nhà cải cách bị lịch sử hiểu lầm. Ông đã nhìn đúng nhiều điều, nhưng cũng chính ông góp phần tạo ra sự cô độc của mình. Sự sáng suốt và sai lầm nằm trong cùng một con người, khó tách thành hai nửa sạch sẽ.

Tòa thành vẫn còn. Trên những phiến đá từng được dựng lên cho một kinh đô mới, mấy đứa trẻ ngồi quay lưng, cúi đầu rủ rỉ trước những việc riêng của chúng. Nhà Hồ đối với chúng có lẽ chỉ còn là tên một bãi đá. Lịch sử sau cùng vẫn thường như vậy: Đá ở lại lâu hơn những lời kết tội.