Làm quyết định trở nên đúng

“Đừng cố đưa ra quyết định đúng. Hãy làm cho quyết định trở nên đúng.”

Đấy là câu của Ellen Langer. Thoạt nghe, đó có thể chỉ là một câu khích lệ khéo léo. Nhưng phía sau cách nói có phần nghịch lý ấy là một quan niệm khá nghiêm túc về tâm trí, hành động và tính bất định của đời người. Theo Langer, khi ta đứng trước một lựa chọn thực sự, ta không thể biết chắc điều gì sẽ xảy ra. Nếu đã biết chắc, đó không còn là lựa chọn nữa. Quyết định luôn là một dự đoán về tương lai, trong khi dữ liệu mà ta dùng để dự đoán phần lớn lại đến từ quá khứ. Ta đã từng ăn một miếng bánh ngon nên nghĩ rằng lần này nó cũng ngon; đã từng thất bại trong một hoàn cảnh nên lo mình sẽ tiếp tục thất bại; đã quen với một con đường nên tưởng rằng bước sang con đường khác tất yếu nguy hiểm hơn.

Nhưng cơ thể hôm nay không còn hoàn toàn là cơ thể hôm qua. Hoàn cảnh đã đổi. Người đi cùng ta đã đổi. Ngay cả thứ ta sắp lựa chọn cũng không còn giống hệt vật mà ta từng gặp trong quá khứ. Chúng ta vẫn phải dự đoán, nhưng dự đoán ấy luôn chứa một phần không thể biết.

Khoa học có thể ước tính xác suất của một nhóm người, nhưng rất khó nói chính xác điều gì sẽ xảy ra với một cá nhân trong một thời điểm cụ thể. Một phương án có xác suất thành công cao hơn vẫn có thể thất bại. Một con đường tưởng như ít triển vọng hơn đôi khi lại dẫn đến một kết quả không ai dự kiến. Xác suất không phải định mệnh; xác xuất chỉ mô tả độ nghiêng của mặt đất trước khi ta bước đi.

Phần lớn nghiên cứu của Langer được xây dựng quanh một câu hỏi: điều gì xảy ra khi con người thay đổi cách hiểu về hoàn cảnh của mình?

Trong một thí nghiệm nổi tiếng “ngược chiều kim đồng hồ”, một nhóm đàn ông cao tuổi sống vài ngày trong một không gian được tái tạo như thể họ đang trở lại hai mươi năm trước. Báo chí, âm nhạc, chương trình phát thanh và các cuộc trò chuyện đều được tổ chức trong thì hiện tại của quá khứ ấy. Những người tham gia không chỉ hồi tưởng tuổi trẻ; họ được yêu cầu sống như thể thời điểm ấy đang xảy ra. Sau thời gian ngắn, một số phép đo về vận động, trí nhớ và cảm nhận tuổi tác được báo cáo là có cải thiện.

Những thí nghiệm này không chứng minh rằng tâm trí có quyền năng thần bí, càng không có nghĩa rằng chỉ cần suy nghĩ tích cực là ta có thể chữa mọi bệnh tật hoặc vượt qua mọi giới hạn xã hội. Nhiều nghiên cứu của Langer,có quy mô nhỏ và không nên được diễn giải như một định luật phổ quát.

Nhưng chúng gợi ra một điều đáng suy nghĩ: cách ta định nghĩa hoàn cảnh có thể thay đổi điều ta chú ý tới; sự chú ý thay đổi hành vi; hành vi tác động đến cơ thể và môi trường; những thay đổi ấy lại cung cấp dữ liệu mới cho tâm trí. Tâm trí và hành động đâu chỉ đứng ở hai đầu tách biệt. Chúng nằm trong một vòng phản hồi liên tục.

Nếu một người tin rằng tuổi già tất yếu đồng nghĩa với suy yếu, họ có thể vận động ít hơn, tránh thử những điều mới và diễn giải mọi mệt mỏi như bằng chứng của sự xuống dốc. Chính các hành vi đó làm cơ thể suy giảm nhanh hơn, khiến niềm tin ban đầu có vẻ được xác nhận. Trong tâm lý học, đây là một dạng lời tiên đoán tự hoàn thành: kỳ vọng không trực tiếp tạo ra kết quả bằng phép màu, nhưng nó tổ chức chuỗi hành vi khiến một số kết quả trở nên dễ xảy ra hơn.

Điều này cũng đúng với thất bại. Nếu tin rằng mình không thể làm một việc, ta thường không bắt đầu hoặc chỉ bắt đầu trong trạng thái phòng thủ. Ta ít quan sát hơn, rút lui sớm hơn và bỏ qua những cơ hội có thể giúp mình sửa sai. Sau đó, thất bại xuất hiện như bằng chứng rằng nhận định ban đầu là đúng.

Ngược lại, tin rằng một khả năng còn mở không đảm bảo thành công. Nhưng nó khiến ta thử, chú ý, học và điều chỉnh. Niềm tin không ra lệnh được cho kết quả; nó phân phối lại xác suất của các kết quả.

Đó là ý nghĩa chính xác nhất của việc “làm cho quyết định trở nên đúng”.

Khi đưa ra một quyết định, ta không chỉ chọn giữa hai tương lai đã nằm sẵn ở đâu đó. Hành động sau quyết định sẽ làm thay đổi chính người lựa chọn và hoàn cảnh của người ấy. Nếu đi dự một buổi gặp gỡ, ta có thể gặp một người mới, nghe một câu chuyện mới và từ đó bước vào một chuỗi sự kiện khác. Nếu ở nhà, ta có thể hoàn thành một trang viết, nghỉ ngơi hoặc tìm thấy một suy nghĩ quan trọng. Không ai có thể đồng thời sống trọn cả hai buổi tối để hôm sau so sánh xem phương án nào thực sự đúng hơn.

Những tương lai không được lựa chọn sẽ biến mất. Ta chỉ còn lại con đường đang đi và trí tưởng tượng về những con đường đã bỏ lại. Nhưng trí tưởng tượng vốn không công bằng: nó thường đem khó khăn có thật của hiện tại so với vẻ đẹp không phải chịu kiểm chứng của một đời sống giả định.

Nếu ở lại, có thể tôi sẽ có một đời sống ổn định hơn. Nhưng tôi không thể biết sự ổn định ấy sau năm năm sẽ trở thành bình an hay trì trệ. Nếu ra đi, tôi có thể có thêm thời gian viết, nghiên cứu, giảng dạy và thực hành nghệ thuật; nhưng tự do ấy cũng có thể biến thành phân tán, lo âu và thiếu một thành phẩm thực sự. Cả hai phía đều chứa cơ hội lẫn tổn thất. Trước khi sống qua chúng, không có phép tính nào cho tôi một đáp án hoàn toàn chắc chắn.

Một ưu điểm cũng có thể đồng thời là một nhược điểm. Nơi chốn cho ta ổn định nhưng lấy đi một phần tự chủ. Tự do trả lại quyền lựa chọn nhưng tước bỏ những bảo đảm từng giúp ta khỏi phải lựa chọn quá nhiều. Rời một thiết chế không có nghĩa ta thoát khỏi mọi ràng buộc; đó chỉ chuyển trách nhiệm kiến tạo cấu trúc từ tổ chức sang cá nhân.

….

Làm cho quyết định trở nên đúng, có nghĩa là hoàn thành những công việc đã tích lũy nhiều năm thay vì tiếp tục mở thêm vô số dự án mới. Tự đặt ra thời gian làm việc; tự tạo ra kỳ hạn khi không còn ai nhắc nhở; tự từ chối những lời mời không cần thiết. Tự do không phải được làm tất cả mọi thứ. Trong nhiều trường hợp, nó là khả năng từ chối việc không muốn làm.

Tuy nhiên, “làm cho quyết định trở nên đúng” không đồng nghĩa với việc cố chấp chứng minh rằng mình không bao giờ sai. Nếu bất chấp mọi dữ liệu, mọi khó khăn và mọi tổn thất để bảo vệ quyết định ban đầu, ta chỉ thay sự lệ thuộc vào một nơi chốn bằng sự lệ thuộc vào lòng kiêu hãnh của chính mình.

Một tâm trí tỉnh thức phải đủ kiên trì để không bỏ cuộc trước những thất bại đầu tiên, nhưng cũng đủ linh hoạt để thay đổi phương pháp khi thực tế lên tiếng. Một khóa học không thành công chỉ chứng minh rằng khóa học ấy cần điều chỉnh. Một dự án không tạo được thu nhập không tự động chứng minh rằng việc ra đi là sai. Nhưng nếu những dấu hiệu ấy lặp lại, ta phải quan sát chúng như dữ liệu, chứ không được che đậy chúng bằng những câu nói đẹp về lý tưởng.

Langer gọi mindfulness là quá trình chủ động nhận ra những điều mới. Chánh niệm theo cách hiểu ấy không phải ngồi yên để tách mình khỏi thế giới, mà là từ chối sống như một cỗ máy đã được lập trình. Nó bắt đầu khi ta chuyển những mệnh đề tuyệt đối thành những câu có điều kiện.

Không phải: “Tôi là người không biết kinh doanh.”

Mà là: “Tôi chưa từng phải tổ chức tri thức và năng lực của mình thành một mô hình có thể tự sống.”

Không phải: “Tôi đã quá già để bắt đầu.”

Mà là: “Ở tuổi này, tôi không thể bắt đầu theo cách của một người hai mươi tuổi.”

Ngôn ngữ có thể đóng kín hoặc mở lại tương lai. Khi nói “ta không thể”, ta biến một dự đoán thành bản án. Khi nói “tôi chưa tìm ra cách”, ta thừa nhận khó khăn nhưng vẫn giữ lại khả năng hành động.

Con người không hoàn toàn làm chủ vận mệnh. Ta không lựa chọn nơi mình sinh ra, cơ thể, tuổi tác, thời đại, gia đình, những biến động kinh tế hay quyết định của người khác. Có những cánh cửa đóng lại không phải vì ta thiếu cố gắng. Có những người phải xoay xở trong một hành lang rất hẹp, trong khi người khác được trao cả một cánh đồng khả thể.

Nhưng từ đó cũng không thể kết luận rằng mọi thứ đã được sắp đặt. Đời người dường như được hình thành từ sự tương tác giữa điều kiện có sẵn, biến cố ngẫu nhiên, lựa chọn cá nhân và những hệ quả tích lũy. Ta không chọn được toàn bộ quân bài, nhưng cách đánh một quân bài sẽ làm thay đổi thế cờ, và thế cờ mới lại thay đổi những lựa chọn tiếp theo.

Một quyết định hiếm khi thay đổi vận mệnh ngay lập tức. Chính chuỗi hành động sau quyết định mới dần biến một khả năng thành một con đường. Viết một trang không tạo nên cuốn sách. Nhưng viết một trang mỗi ngày làm thay đổi xác suất cuốn sách sẽ tồn tại.

Bốn mươi tuổi không còn cho phép ta lãng phí tự do vào sự tùy hứng vô hạn. Vận mệnh không phải một điểm đến đã được viết sẵn. Nó là hình dạng dần hiện ra từ cuộc thương lượng giữa những gì ta không thể chọn, những điều tình cờ xảy đến và cách ta đáp lại.

Tôi không phải tác giả duy nhất của đời mình. Nhiều trang đầu đã được gia đình, lịch sử, cơ chế và những người khác viết trước. Nhưng bản thảo vẫn chưa hoàn thành. Tôi còn có thể sửa, viết tiếp, bỏ đi một vài đoạn, thay đổi cách kể và đôi khi trao một ý nghĩa khác cho cả những chương đã qua.

Tự do bắt đầu chính từ đó.

Ngày đầu của một tự do mới, ngoài kia không có Nghiêu, cũng chẳng còn Thuấn