Tây Thanh Hoá du ký (01): Một Thanh Hoá xa lạ
Muốn hiểu sâu vào lịch sử Đại Việt thì phải biết rõ về lịch sử Thanh Hoá.
H. Le Breton (1929: 43)
Không ai khách quan được về nơi mình sinh ra. Nói về quê, người ta hoặc tự hào, hoặc có phần tự ti. Không sao. Cứ viết cái đã.
Tôi là người Thanh Hóa, nhưng thời gian thực sự sống với Thanh Hóa thì không nhiều.
Thanh Hóa với tôi phần lớn chỉ là Lam Kinh, Thành Nhà Hồ, Hàm Rồng, núi Nưa. Đọc sử Thanh Hóa cũng loanh quanh những cái tên như Lê Lợi, Hồ Quý Ly, Trịnh Kiểm, Nguyễn Hoàng, Cầm Bá Thước… Lâu dần, trong đầu tôi thành một thứ bản đồ khá rõ ràng. Rõ ở phía đông. Phía tây gần như để trắng.
Trên khoảng trắng ấy chỉ có một vệt.
Năm lớp 11, hơn hai mươi năm trước, tôi được đi một chuyến ngược sông Mã lên Mường Lát. Tôi không nhớ được nhiều. Chỉ nhớ con đường cong khúc khuỷu. Nhớ một khúc cua: vừa qua khỏi thì phía bên kia hiện ra một bản làng thấp thoáng trong những rặng cây, giữa trời nắng chang chang. Rồi đường lại vòng, và bản khuất.
Hình ảnh ấy nằm yên trong tôi hơn hai mươi năm. Nhiều lần muốn đi ngược sông Mã lại, nhưng đều không được. Lần này tôi cũng không lên tới Mường Lát. Nhưng ít nhất đã ngược lại được một đoạn sông.
Có một động lực khác. Đó là Le Thanh Hoa của Charles Robequain. Gần một trăm năm trước, một người Pháp đến đây, dành nhiều năm để đi, quan sát và nghiên cứu mảnh đất này, rồi để lại một cuốn sách dày đặc về địa hình, khí hậu, sông ngòi, cư dân, làng mạc và cách con người sinh sống. Đọc Robequain, tôi vừa tò mò, vừa có chút khó chịu rất riêng của người làm nghiên cứu: một người từ gần một thế kỷ trước đã nhìn Thanh Hóa kỹ đến thế, còn mình, tưởng rằng khá quen với nó, thực ra đã nhìn được bao nhiêu?
Dĩ nhiên, Robequain không nhìn một mình. Sách của ông in trong tủ sách của Viễn Đông Bác Cổ. Thứ tri thức ấy nằm trong một bộ máy thuộc địa cần biết vùng đất này để cai quản nó. Nghĩ vậy cũng không làm tôi dễ chịu hơn. Với những bản Thái, bản Mường ở thượng nguồn sông Mã, một người lớn lên ở đồng bằng, đọc sách nhiều hơn đi, như tôi, cũng chỉ là một người ngoài. Đến muộn hơn ông một thế kỷ.
(Bước vào đất Cẩm Thuỷ – đoạn cầu Cẩm Thuỷ – đúng như cái tên, nước non như gấm dệt!)
Vậy thì đi. Không phải để tìm lại Thanh Hóa của Robequain. Mà để xem cái Thanh Hóa của mình còn thiếu những gì.
Một tuần trước, tôi bắt xe từ Hà Nội về quê, mượn xe máy của bạn, rồi cùng một người học trò rời thành phố, đi về phía tây.
Cửa Bắc Tây Đô vẫn đủ chỗ cho hai thầy trò ngồi làm chén nước đầu tiên của chuyến đi. Sau lưng là những khối đá đã nằm đó hơn sáu trăm năm. Trước mặt là con đường về phía tây.
Ngồi đó, tôi mới nhận ra Thanh Hóa mình biết bấy lâu chủ yếu là Thanh Hóa của đồng bằng và lịch sử. Một Thanh Hóa của thành quách, lăng miếu, gia phả, những cuộc khởi binh và những vương triều. Tòa thành sau lưng là chỗ dừng chân cuối cùng của cái Thanh Hóa ấy. Phía sau nó là một vùng rộng khác.
(Bờ tường Bắc môn – đá không lớn bằng cổng Nam, nhưng bù lại những tảng đá cho cảm giác trùng trùng điệp điệp hơn, chỗ này càng thấy rõ năng lực xếp đá của những người thợ xây thành 600 năm trước)
(Tây Đô – Bắc môn)
Rời cửa thành, đồng bằng bắt đầu co lại. Những khối núi tiến gần dần. Đường bắt đầu lượn theo sông, rồi men theo các thung lũng. Phía trước, những địa danh vốn chỉ nằm trên bản đồ, Bá Thước, Quan Hóa, Quan Sơn, Lang Chánh, Thường Xuân, sắp thành khoảng cách thực.
Tài liệu địa lý cũ từng nhìn Thanh Hóa như một nơi chuyển tiếp: từ những dải núi nối với Tây Bắc xuống châu thổ rồi ra biển. Bên trong tỉnh, sự tương phản khá rõ giữa một đồng bằng phù sa đông dân và vùng nội địa đồi núi bị chia cắt bởi hẻm vực, thung lũng và những bồn địa tương đối khép kín. Đọc những dòng ấy trên giấy thì dễ.
Đi nó lại là chuyện khác.
Khoảng cách vài chục cây số trên bản đồ đôi khi được kéo dài bằng một quả núi, một khúc sông, một con đường phải vòng quanh cả thung lũng. Và cũng chính ở những chỗ ngoằn ngoèo ấy, Thanh Hóa bắt đầu hiện ra không còn như một đơn vị hành chính. Đó là nhiều vùng đất đặt cạnh nhau.
Chuyến này không phải để tìm thêm vài nơi đẹp. Tôi mang theo mấy câu hỏi. Người ta sống thế nào ở phần Thanh Hóa mà mình trước đây chỉ chạy ngang qua hoặc đọc thấy trong sách? Vì sao bản nằm ở chỗ ấy. Vì sao nhà quay hướng ấy. Người trẻ đi đâu. Người già còn giữ lại những gì. Một con đường mới vào bản đã làm đổi cuộc sống ra sao. Một mái rạ còn đứng đó vì người ta muốn giữ nó, hay chỉ vì chưa đến lúc thay?
Tôi biết khá nhiều chuyện về Thanh Hóa. Nhưng tôi chưa chắc đã biết Thanh Hóa.
Đường bắt đầu vào những khúc cua đầu tiên. Qua mỗi khúc, tôi lại nhìn sang phía bên kia.
…
Cám ơn sự giúp đỡ và chỉ dẫn tận tình về một số địa điểm tại Thanh Hoá của người bạn Nguyễn Mạnh Tiến!
Cám ơn Tùng 8 ^^ đã cho mượn một em wave, vẫn còn rất khoẻ để anh em tôi đi rong duổi ^^
…
Tài liệu tham khảo
- Charles Robequain, Tỉnh Thanh Hoá, người dịch Nguyễn Xuân Dương, Lâm Phúc Giáp, Nxb. Thanh Hoá 2012