Tôi biết Tôi không biết

Tuần trước tôi tranh luận với một người bạn làm kiến trúc về kiến trúc. Tôi thắng. Về đến nhà mới nhớ ra mình chưa đọc trọn một cuốn sách kiến trúc nào. Chuyện đó tôi chẳng xấu hổ gì. Tôi mất vài ngày.

Bonhoeffer viết về sự ngu dốt trong tù, trước khi bị tr.eo cổ ở Flossenburg năm 1945. Ông đã thấy tận mắt cái ác và đủ thẩm quyền để có quyền xếp hạng nó. Vậy mà ông nói: sự ngu dốt nguy hiểm hơn cái ác. Câu ấy nghe như một lối nói cho sang. Tôi nghĩ không phải. Ông không nói về sự khờ dại(foolishness). Khờ là hành động ngớ ngẩn, thiếu thận trọng, là đổ nhầm nhiên liệu vào xe, là lắp cái tủ IKEA ngược. Ông cũng không nói về sự kém cỏi, chuyện vượt quá sức mình. Càng không phải thiếu hiểu biết – chưa biết thì tra cứu là xong, hoàn toàn khắc phục được.

Ngu dốt, theo ông, là chuyện đạo đức. Là khi người ta tự nguyện giao quyền suy nghĩ cho người khác giữ hộ. Ngày xưa người ta giao cho cha xứ, cho thầy, cho cha mẹ. Bây giờ tiện hơn nhiều. Ta giao cho thuật toán. Ăn gì, đọc gì, nghĩ gì.

Và, thành thật, tôi vừa nhờ một cái máy giúp tôi viết vài câu về sự ngu dốt. Nó viết trôi chảy hơn tôi. Chỗ đáng sợ không nằm ở cái máy. Có một chữ Hy Lạp cổ – mà máy nó nói với tôi: amathia. Không phải chưa biết, mà là không chịu biết. Chưa biết thì còn cứu được. Không chịu biết thì đã đóng cửa và vất chìa.

Bây giờ amathia có sức hấp dẫn riêng. Amathia trở thành như một đức tính. Người đọc nhiều bị gọi là mọt sách. Người ngập ngừng bị gọi là hèn. Hai câu thần chú của thời đại “hãy tin vào khoa học” và “tự tìm hiểu đi” nghe thì đối nghịch, nhưng dùng thì như nhau: để kết thúc câu chuyện, không phải để bắt đầu.

Tính bất khả tranh luận của Bonhoeffer, có người ví tranh luận với người ngu dốt như chơi cờ với bồ câu. Bạn có thể chơi thật giỏi nhưng đối phương “không chơi theo luật” nhảy lên bàn, ị lên quân cờ rồi bay đi tuyên bố chiến thắng. Lý do: họ không vận hành theo lý trí/bằng chứng, mà ưu tiên uy tín/danh tiếng và cảm xúc, xem người bất đồng như kẻ thù/cám dỗ.

Những người có sẵn thiếu hiểu biết thì đôi khi không đáng sợ. Đáng sợ là những người rất giỏi. Người thông minh không ngu dốt ít hơn. Họ chỉ ngu dốt tinh vi hơn, và có sẵn từ vựng để hợp thức hóa điều ấy. Orwell (1946) gọi nó là Ngôn ngữ tiếp tay: sự sáo rỗng, mơ hồ của ngôn ngữ: cụm “necessary sacrifices” che giấu việc dân chúng nghèo đi; “negative growth” là uyển ngữ cho suy thoái. Chữ càng đẹp, sự thật càng lùi ra xa một bước, và không ai phải nhận trách nhiệm.

Thuật toán tạo “buồng vang”, khuyến khích tư duy nhóm; người dùng nhận dopamine từ lượt thích, dẫn đến ưu tiên tuân thủ cộng đồng thay vì sự thật. Sự trỗi dậy của influencer biến thuộc về nhóm thành nghĩa vụ: phải like, comment, repost để “được nội bộ công nhận”, đẩy mạnh hy sinh tư duy cá nhân. Kết quả là “tranh luận” bị thay bằng “đăng lại khẩu hiệu”, còn đối thoại (dialectic)—vốn đòi hỏi thời gian, trưởng thành, không gắn với bản sắc bị xói mòn, giống điều Plato phê phán ở Sophist: thắng luận hơn cầu chân lý.

Tôi không có giải pháp lớn. Chỉ có ba việc nhỏ, và tôi chưa làm được.
Một: tập nói “tôi không biết”. Nói ra miệng, trước mặt người khác, không kèm chữ “nhưng”. Ba chữ này khó hơn tôi tưởng nhiều.
Hai: giữ lấy vài người bạn không đồng ý với mình và không hủy kết bạn vì chuyện đó.
Ba: nói thẳng. Bỏ bớt uyển ngữ. Nếu một câu mà bỏ hết tính từ đi thì không còn gì, có lẽ ban đầu nó cũng chẳng có gì.

Bonhoeffer viết những dòng ấy trong xà lim, khi xung quanh ông cả một dân tộc có học, thông minh vào hàng bậc nhất thế giới – nước Đức – đã ngoan ngoãn ngừng suy nghĩ. Ông không viết về họ. Tôi ngờ rằng ông viết về chính mình, phòng khi.

Tối qua tôi định cãi tiếp về kinh tế. Rồi thôi. Tôi đi mua sách.
Vẫn chưa đọc. Đôi khi, biết đâu đấy, ngu dốt là một đặc ân mà Thiên Chúa ban cho loài người!