Chỉ hơn một mét

(Photo by: 稲住写真工房)

Ở Tam Thập Tam Gian Đường tại Kyoto có một việc tôi rất thích. Vào mùa thu, trong gian chính điện dài hun hút với một nghìn lẻ một pho Thiên Thủ Quan Âm, người ta dựng một chiếc đàn tạm gọi là Thu Vân Đàn 秋雲壇. Xuất hiện lần đầu năm 2018, khi quần tượng Thiên Thủ Quan Âm được công nhận Quốc bảo, và về sau tiếp tục được dựng trong một số kỳ đặc biệt mùa thu. Cấu trúc ấy rất đơn giản: một bục dài 7,8 mét, rộng khoảng một mét, cao 1,2 mét, có mấy bậc để khách bước lên. Chiều cao được tính theo cao độ bệ của tượng Phong Thần và Lôi Thần ở hai đầu gian, để người đứng trên đó tiếp cận một cao độ nhìn gần với Phong Thần và Lôi thần ở hai đầu điện. Khi đứng trên đó, người xem có thể nhìn quần tượng Quan Âm từ một điểm nhìn gần nhất tương đương tầm mắt. Người dựng đàn nói đến việc giúp khách cảm nhận “vẻ đẹp của quần thể tượng” 群像美.

Cái tên “một đàn mây thu”, nhẹ đến mức gần như không phải kiến trúc. Điều đáng nói hơn là cách người ta hiểu tác dụng của nó. Họ không đặt thêm một vật thể để trang trí cho ngôi chùa. Thu Vân đàn cũng chẳng cố làm Tam Thập Tam Gian Đường “hấp dẫn hơn”, “sống động hơn”, hay tạo ra một điểm để du khách check in, chụp ảnh. Họ chỉ làm một việc rất nhỏ: dịch chuyển thân thể người xem lên cao hơn mặt đất 1,2 mét.

Một mét hai là rất ít. Nhưng trong nghệ thuật, cao độ của mắt chưa bao giờ là chuyện nhỏ.

(Photo by: 稲住写真工房)

Ở dưới nền điện, ta nhìn lên các pho tượng. Những hàng Thiên Thủ Quan Âm xếp sâu vào bóng tối, vàng son nối tiếp vàng son, khiến từng cá thể gần như tan vào một quần thể. Người đứng thấp, Phật ở cao; ta là kẻ ngước nhìn. Kiến trúc và tượng thờ tạo ra quan hệ chặt chẽ giữa người và cái thiêng.

Bước lên Thu vân đàn, quan hệ ấy thay đổi. Những khuôn mặt ở hàng thứ tám, thứ chín, thứ mười bỗng hiện ra. Một quần thể vốn là “một nghìn pho tượng” bắt đầu trở thành một nghìn khuôn mặt. Người ta vẫn bảo, trong ngần ấy khuôn mặt, ai cũng tìm được một gương mặt giống người mình muốn gặp lại. Chỉ vài bậc thang thôi mà người xem chạm gần hơn một điều về tác phẩm, không phải vì được nghe thêm một bài thuyết minh, mà bởi người ta đã cho anh ta một điểm nhìn khác.

Thu vân đàn biết mình chỉ là một vị khách có mặt trong một thời gian rồi biến mất. Giá trị của nó nằm ở chỗ sau khi người ta bước xuống, cái bục ấy gần như không còn đáng nhớ nữa; thứ còn lại trong trí nhớ là những pho tượng mà trước đó ta chưa từng nhìn thấy theo cách ấy.

Tôi nghĩ tới chuyện này khi đứng trước những khung thép mới dựng trong vườn cây bên Hồ Gươm. Chỗ mà người ta đặt tên là “Dải lụa ký ức”

(Ảnh Kienviet Media)

Một lối đi được nâng lên. Theo thông tin công bố, phường Hoàn Kiếm dựng một “cầu cạn” tạm thời ở phía tây nam hồ, dọc phố Lê Thái Tổ, cùng hệ thống chiếu sáng và các khung gương, nhằm tạo thêm không gian ngắm cảnh và “check-in”. Công trình hoạt động từ ngày 8 tháng 10 đến hết tháng 11 rồi hoàn trả mặt bằng. Lý giải được đưa ra là mặt cầu nâng cao vừa giúp hạn chế tác động đến cây xanh phía dưới, vừa cho người đi trên đó có thể nhìn mặt hồ và Tháp Rùa từ một cao độ mới.

Về nguyên lý, chuyện này chẳng hề vô lý. Nếu chỉ đọc trên giấy, nó gần với Thu Vân đàn một cách đáng kinh ngạc: cùng là một kết cấu tạm thời, cùng nâng thân thể con người lên khỏi cao độ thông thường, cùng tạo một điểm nhìn mới đối với một không gian vốn đã quá quen thuộc. Nhưng chính vì thế, đặt hai thứ cạnh nhau lại càng thấy vấn đề.

Một mét ở Kyoto làm cho người ta nhìn thấy nhiều hơn đối tượng. Một mét ở Hồ Gươm lại khiến người ta trước hết nhìn thấy chính cái bục.

Tôi đã đứng lên hành lang ấy. Ở Kyoto, nâng mắt lên làm hiện ra những gì vốn bị che. Ở đây, nâng mắt lên chỉ khiến Hồ Gươm thấp xuống dưới tầm nhìn của người đi. Và từ cao độ ấy, cảnh quan cũng không còn đáng xem.

Lý do nằm ở chính cách Hồ Gươm vẫn được nhìn. Hồ Gươm đã tự nó là một thiết bị nhìn. Cái đẹp của nó nằm ở chỗ tầm mắt người đi bộ rất gần mặt nước. Hàng cây là khung hình. Mặt nước là khoảng trống. Một chiếc ghế đá là nơi dừng lại. Ta đi dưới tán cây, qua những thân cây chia cảnh quan thành vô số lớp, rồi mặt hồ bất chợt hiện ra. Tháp Rùa nhỏ và xa, nhiều khi nó chỉ thấp thoáng qua lá cây. Người đi bộ tự chọn chỗ đứng và tự tìm lấy Tháp Rùa của mình. Như một góc tôi và một người bạn vẫn hay ngồi đây, nói chuyện. Chính sự không được sắp đặt hoàn toàn ấy tạo nên ký ức cá nhân đối với hồ. Nâng người đi bộ ra khỏi cao độ quen thuộc dưới những tán cây ấy là làm mất đi chính những lớp mở/đóng đã tạo thành cảnh quan.

Vấn đề không nằm đơn giản ở chuyện nó cao một mét hay một mét hai. Cũng không phải cứ dùng thép là xấu. Vấn đề là công trình buộc cảnh quan phải phục vụ nó. Người ta phải nhìn thấy lan can trước khi nhìn thấy mặt hồ, phải bước vào một thiết bị được thiết kế sẵn để được chỉ cho biết nên đứng ở đâu, nhìn theo hướng nào, chụp bức ảnh nào. Người ta mang một thiết bị nhìn đến đặt vào giữa một thiết bị nhìn sẵn có.

Rồi những khung gương. Trên Thu Vân đàn, người ta tìm khuôn mặt của người khác giữa một nghìn pho tượng. Trong đường hầm gương bên Hồ Gươm, khuôn mặt hiện ra là khuôn mặt của chính mình.

(Phối cảnh rất long lanh và lung linh – và đúng nghĩa rất long lanh lung linh trên phối cảnh)

Phần nhá nhem hơn, luộm thuộm hơn, chắc hẳn, theo ý tôi còn là cả một dãy phố bán sách. Những sạp tạm, mái che, vật dụng hậu cần và những túi nilon trắng lộ ra phía sau làm khoảng không vốn cần nhẹ đi lại đặc thêm. Bản phối cảnh rất long lanh, hiện trường thì nhắc rằng cảnh quan… quả thực không sống trong phối cảnh.

Người ta gọi công trình này là “dải lụa ký ức”. Đứng trước nó, tôi thấy đây đúng là một tác phẩm “ban cho Hồ Gươm một dải lụa”. Thực là đúng thời, đúng cảnh.

Có lẽ ta quá sợ rằng con người sẽ không biết thưởng thức một nơi nếu không cung cấp cho họ một “trải nghiệm”: một điểm check-in, một cấu trúc để đứng vào rồi chụp một bức ảnh chứng minh rằng mình đã ở đây.

Một kiến trúc sư giỏi khi can thiệp vào một nơi như vậy có lẽ phải tự hỏi không phải rằng “ta có thể đặt thêm gì ở đây?”, mà là “ta có thể làm ít đến mức nào?”

Thiết kế tốt đôi khi không phải là thứ khiến người ta phải thốt lên: “Công trình này hay quá.”

Cái nó cần là thứ khiến người ta bước lên nó, nhìn thấy một điều vốn ở đó từ rất lâu, rồi quên mất rằng mình đang đứng trên một công trình.

Nhìn mấy khung thép giữa cây xanh Hồ Gươm, tôi lại nghĩ: khoảng cách giữa tinh tế và thô vụng đôi khi không lớn.

Có khi chỉ hơn một mét.

…

Nhưng cơ mà thôi, người có quà, ta có bánh, ai cũng hoan hỷ, hà tất phải soi cơn bão trong tách trà mà làm chi!

(Những sạp đựng đầy “tri thức” nhưng lại chẳng một chút “thẩm mỹ” nào)

Tài liệu tham khảo:

https://vietnamnet.vn/can-canh-cau-can-doc-dao-sap-hoan-thien-ben-ho-hoan-kiem-2561106.html