Trước khi bàn một cái cổng hãy đi tìm đầu bài là gì?
1. Thiết kế là phần cuối, không phải phần đầu của một dự án.
Trước khi kiến trúc sư vẽ một nét, đã có rất nhiều quyết định được đưa ra: phạm vi nghiên cứu ở đâu, cái gì được giữ, cái gì có thể phá, có cần quảng trường hay tượng đài không, chương trình sử dụng là gì, mục tiêu của dự án ra sao.
Những quyết định ấy đến từ chủ đầu tư, đơn vị lập nhiệm vụ, các hội đồng chuyên môn và cơ quan phê duyệt. Kiến trúc sư làm việc trong cái khung đã được đặt ra đó. Vì vậy, nếu chỉ đưa phương án cuối cùng ra lấy ý kiến thì thực chất là đưa cho công chúng xem đáp án mà không cho xem đề bài.
2. Vì thế, cuộc tranh luận rất dễ bị kéo vào một vật thể cụ thể.
Cái “Khải Hoàn Môn” là ví dụ rõ nhất. Nó dễ nhìn, dễ thích, dễ ghét, cũng dễ chế giễu. Nhưng trong khi mọi người tranh luận về hình dáng của một cái cổng, những câu hỏi quan trọng hơn lại ít được nhắc tới: tại sao cần nó, ai đưa nó vào nhiệm vụ, khu vực nào sẽ bị phá bỏ, mật độ xây dựng thay đổi ra sao, công năng mới nào được đưa vào, cái gì được giữ lại.
Chúng ta đang tranh luận với viên đá, mà ít hỏi ai ném viên đá ấy và vì sao nó được ném.
3. Một dự án lớn trước hết phải nói rõ nó đang giải quyết vấn đề gì.
“Hồ Gươm cần đổi mới” hay “cần xứng tầm” chưa phải là một đề bài. Điều gì ở đây thực sự không ổn? Giao thông, đi bộ, cây xanh, hạ tầng, sinh hoạt cộng đồng, chất lượng kiến trúc, hay cách quản lý? Nếu nói khu vực này “nhếch nhác”, thì cần hỏi cái nhếch nhác ấy đến từ đâu. Có phải vì công trình quá nhỏ, hay chỉ vì mọi thứ được làm và vận hành quá tạm bợ? Chẩn đoán sai vấn đề thì thiết kế càng lớn càng dễ tạo ra một sai lầm lớn hơn.
4. Rộng hơn, mới hơn hay hoành tráng hơn không có nghĩa là tốt hơn.
Hàm Cá Mập là một ví dụ khá rõ. Phá một công trình có thể làm quảng trường rộng ra, nhưng diện tích không tự tạo thành đời sống đô thị. Một mặt đứng có hoạt động bên trong được thay bằng một đầu hồi và một màn hình LED. Không gian có thể thoáng hơn trên bản vẽ, nhưng chẳng mấy người thấy nó thú vị và đáng xem. Điều cần thay thế đâu đơn giản là một khối nhà, điều cần hơn là một đời sống tốt hơn. Và việc ấy khó hơn nhiều so với phá đi để tạo một khoảng trống.
5. Một tầm nhìn dài hạn trước hết cần sự chậm lại.
Không phải chậm để trì hoãn, mà để đặt đúng câu hỏi. Cái gì đang tốt và cần được làm tốt hơn? Cái gì thật sự là trở ngại? Một thứ đang bị coi là nhược điểm có thực sự là nhược điểm không, hay chỉ là biểu hiện của một vấn đề khác? Có thể giải quyết nó bằng một can thiệp nhỏ hơn không? Với một nơi như Hồ Gươm, không làm gì ở một số chỗ cũng phải được coi là một phương án nghiêm túc.
Vì vậy, trước khi hỏi công chúng thích hay không thích một phương án, người ta nên cần được biết đề bài của nó là gì, ai đặt ra đề bài ấy, những gì đã được quyết định từ trước và những gì vẫn còn có thể thay đổi.
Nếu những điều đó không được công khai, thì tranh luận về một cái cổng rất dễ trở thành một cuộc tranh luận sai đối tượng.
Điều cần hỏi trước tiên không phải là: phương án này đẹp hay xấu?
Mà là: chúng ta có đang giải đúng vấn đề không?
Nếu không có, bất cứ kiến trúc sư/văn phòng nào tham gia, cũng đều trở thành con tốt thí trên bàn xỉ vả của toàn dân thiên hạ mà thôi!