Hồ Gươm cần gì

Hồ Gươm cần gì?

(Hồ Gươm chẳng cần gì cả)

Có một ham muốn rất tự nhiên mỗi khi chúng ta đứng trước một thành phố cũ: muốn làm cho nó đẹp hơn, sạch hơn, ngay ngắn hơn — và nhất là dễ hiểu hơn. Chỗ này là lịch sử. Chỗ kia là hiện đại. Đây là truyền thống. Kia là biểu tượng. Cái gì xấu thì bỏ. Cái gì đẹp thì giữ. Cái gì đã mất thì dựng lại một chút để “gợi nhớ”. Sau cùng, tất cả được nối với nhau bằng những quảng trường, trục cảnh quan, bảo tàng, tượng đài và những câu chuyện đã được biên tập cẩn thận.

Nhưng một thành phố thật không bao giờ mạch lạc đến thế. Hồ Gươm càng không.

Quanh cái hồ nhỏ ấy, đình đền của xã hội tiền hiện đại đứng cạnh kiến trúc thuộc địa; kiến trúc thuộc địa đứng cạnh những công trình của thời bao cấp; những lớp ấy lại chen với cửa hiệu, văn phòng, hàng cây, biển quảng cáo và những thứ mới xây vài chục năm gần đây. Có cái đẹp, có cái xấu. Có cái tinh tế, có cái vụng về. Có những thứ chẳng ai nghĩ là di sản khi nó được dựng lên, nhưng vài chục năm sau lại trở thành một phần ký ức của thành phố. Chính sự không ăn khớp ấy mới là lịch sử.

“Khải Hoàn Môn” không phải là vấn đề chính. Một cái cổng có thể bỏ. Một tượng đài có thể đổi. Câu hỏi lớn hơn là chúng ta đang định biên tập lại ký ức Hà Nội theo tiêu chuẩn nào?

Phương án đề xuất tháo dỡ Rạp Khăn Quàng Đỏ và Cung Thiếu Nhi để tổ chức lại khu vực và xây khối UBND mới. Ở một nơi khác, câu chuyện chùa Báo Ân – công trình bị phá cuối thế kỷ XIX, nay chỉ còn Tháp Hòa Phong – lại trở thành cơ sở cho một “công trình xây mới gợi nhắc chùa Báo Ân”. Do tổng đốc Nguyễn Đăng Giai xây dựng – và khi nó được xây dựng thì được dân ta viết mấy câu châm biếm rằng
“Phúc đức gì mày bố đĩ Giai? Làm cho tổn Bắc lại hao Đoài!
Khen mày khéo đúc hai bia đá, Một tấm ngậm cười, một tấm dai!

Đó là một nghịch lý đáng suy nghĩ.

 

Một ký ức đã mất hơn một thế kỷ được tìm cách gọi trở lại bằng kiến trúc mới; trong khi một lớp kiến trúc trẻ hơn, từng thuộc đời sống thực của CNXH, lại có thể được coi là thứ có thể tháo đi.

Tôi không nói rằng cứ cái gì cũ cũng phải giữ. Thành phố không phải viện bảo tàng. Không thể vì một công trình từng tồn tại mà bắt các thế hệ sau phải sống vĩnh viễn với nó.
Nhưng phá một thứ đang tồn tại và dựng một thứ để tưởng nhớ cái đã không còn là hai hành động hoàn toàn khác nhau. Và khi chúng diễn ra trong cùng một đồ án, ta cần hỏi thật kỹ: đây là bảo tồn lịch sử, hay đang chọn một lịch sử đẹp hơn để thay thế một lịch sử ít đẹp hơn?

Có lẽ đây mới là nguy cơ lớn của những dự án quy hoạch ở các trung tâm lịch sử: không phải phá sạch quá khứ, mà là làm cho quá khứ trở nên sạch sẽ bóng lộn.
Chúng ta giữ đền, phục dựng bóng dáng chùa, chỉnh mặt tiền, thống nhất biển hiệu, mở những trục nhìn đẹp, tạo thêm biểu tượng và những quảng trường có tên rất kêu. Cuối cùng thành phố trở nên dễ đọc hơn, dễ chụp ảnh hơn, dễ kể cho khách du lịch hơn.
Nhưng có khi lại ít Hà Nội hơn.

Ký ức đô thị đâu chỉ nằm trong những gì đáng tự hào, mà còn nằm trong những thời kỳ khó xử, những công trình không hoàn hảo, những thay đổi chính trị, những lần phá rồi xây, những thẩm mỹ từng được yêu rồi bị ghét. Một thành phố trưởng thành phải đủ sức mang theo cả những phần lịch sử không đẹp mắt của mình, thay vì liên tục trang điểm quá khứ theo thị hiếu của hiện tại.

Ngay cả chùa Báo Ân cũng vậy. Không nhất thiết phải xây một ngôi nhà mang dáng cổ để nhắc rằng nơi ấy từng có một ngôi chùa. Có khi một khoảng trống, một đường dấu trên mặt đất…. một đoạn nền cũ hay đơn giản là câu chuyện được kể đúng chỗ còn mạnh hơn nhiều.

(Người ta chắc cũng sẽ không ngần ngại khi render nó ra và sử dụng nó – đây chỉ là một giả thuyết) 
Sự vắng mặt cũng có thể là di sản.

Chúng ta không nhất thiết phải lấp mọi khoảng mất mát bằng một vật thể mới. Hồ Gươm cũng không cần tất cả các khoảng đất quanh mình đều phải được “nâng cấp” thành quảng trường, bảo tàng, biểu tượng, sân khấu hay điểm nhấn. Hồ sơ hiện nay đặt quanh hồ một hệ thống dày đặc những chương trình và công trình mới. Điều đó cho thấy một thứ tâm lý rất hiện đại: sợ một nơi không có chức năng, sợ một khoảng đất không nói điều gì, sợ sự nhỏ bé. Trong khi đôi khi phẩm chất quý nhất của một đô thị cũ chính là những nơi chưa bị bắt phải nói.

Tôi vẫn nghĩ Hồ Gươm cần thay đổi. Cần bớt xe, nhiều bóng cây hơn, đi bộ dễ hơn, hạ tầng tốt hơn, nhà vệ sinh tử tế hơn, những khoảng ngồi miễn phí hơn; nhiều thứ lộn xộn hoàn toàn có thể chỉnh trang. Ngay trong hồ sơ này, những phương án cho các ngõ Hàng Hành – Bảo Khánh hay Nguyễn Khắc Cần – Tràng Tiền theo hướng cải thiện đi bộ, thêm cây, ghế ngồi và chỉnh lại biển hiệu là loại can thiệp nhỏ nhưng có giá trị thực tế.
Nhưng giữa làm cho một nơi sống tốt hơn và làm lại hình ảnh của một nơi có một khoảng cách rất lớn.
Với Hồ Gươm, nếu được phép vẽ, tôi sẽ tự hỏi mình rằng:
Ta đang lấy đi cái gì? Ta đang ưu tiên ký ức của thời đại nào? Và nếu không làm điều này thì Hồ Gươm có thực sự nghèo đi không?

Một thành phố không cần mọi thời đại của nó phải hòa thuận với nhau, thậm chí hơi khó chịu với nhau. Chính sự bất nhất ấy chứng minh rằng thành phố đấy đôi khi đáng sống.
Và tôi không chắc Hồ Gươm cần chúng ta làm cho nó đẹp hơn đến mức không còn nhìn thấy những vết đời của Hà Nội nữa.

 

Những trao đổi xung quanh:

VNS: Đứng trên góc độ của một người làm thiết kế. Bất cứ một phương án thiết kế nào đưa ra cho một dự án tầm quốc gia như thế này. Với cách thức đưa ra lấy ý kiến bằng một kết quả cuối cùng như thế, thì cũng đều gặp những ý kiến trái chiều, vì chưa bao giờ có một sự đồng thuận của cộng đồng về một nhiệm vụ, mục tiêu cụ thể của đồ án. Trong một dự án ntn, vị trí của người thiết kế chỉ chiếm một phần nhỏ. Đơn vị chủ quản (hay chủ đầu tư), dơn vị tư vấn lập nhiệm vụ, nghiên cứu, đánh giá hiện trạng, hội đồng chuyên gia phản biện, người quyết định cho đồ án được duyệt (nhận vật cụ thể) vv những thành phần này mới là gốc rẽ cho một đồ án hướng đi đâu, là một đề bài mở, hay nhiều giới hạn. Chỉ định cụ thể hay chỉ gợi ý. Nếu những yếu tố này không được công bố, thì phương án chỉ là cái vỏ rỗng. Và đơn vị thiết kế lúc này gánh toàn bộ trách nhiệm và chịu chỉ trích, nhưng lại không có khả năng thay đổi. Thế nên sự góp ý với lấy ý kiến này chỉ như …. (thực ra các lần khác cũng vậy). Ví dụ như cổng Khải hoàn đấy, không biết là đề xuất của đơn vị tư vấn hay là đề bài yêu cầu.

Dự án này chỉ có thể tiếp cận sự thành công khi có một đề bài đúng. Thế nên trước khi lấy ý kiến về phương án thì phải có sự công bố đề bài một cách rõ ràng. Công bố đơn vị chủ quản, chuyên gia tư vấn lập nhiệm vụ vv.. Từ đó mới có chung một hướng nhìn để đánh giá