Thiên hạ và cái làng

Người ta xuất phát từ một khu làng nhỏ, rồi đi hàng nghìn dặm để lấy được thiên hạ. Điều đáng sợ không phải là họ xuất phát từ một cái làng. Mà là sau hàng nghìn dặm, sau khi có được cả thiên hạ, cái làng vẫn chưa bao giờ rời khỏi họ!

Lịch sử có một thói quen kỳ lạ: mỗi khi làm một việc thật lớn, nó luôn bắt đầu bằng một nhóm người rất nhỏ. Lưu Bang khởi nghiệp ở đất Bái. Nhìn danh sách những người đứng quanh ông thuở ấy, người ta có cảm giác thiên hạ nhà Hán chẳng lớn hơn một cái huyện. Tiêu Hà làm lại. Tào Tham cũng làm lại. Phàn Khoái bán thịt chó. Hạ Hầu Anh đánh xe. Có khi trước lúc cùng nhau bàn chuyện thiên hạ, họ đã từng ngồi uống rượu ở một quán nào đó trong huyện.

Sau này bản đồ nhà Hán trải ra hàng nghìn dặm. Nhưng cái bàn đầu tiên chắc không lớn hơn cái bàn rượu ấy là bao.

Điều ấy không khó hiểu. Khi một người chưa có thiên hạ, cái anh ta thiếu là người có thể tin được. Người tài tìm đâu cũng có; người mình biết từ thuở chưa có gì thì hiếm hơn nhiều. Khi quân lính tan chạy, ai còn đứng lại? Khi kho lương chỉ còn vài ngày, giao chìa khóa cho ai? Khi một mệnh lệnh lọt ra ngoài là mất đầu, nói với ai?

Những lúc ấy, một người bạn cũ ở Bái có khi đáng giá hơn mười danh sĩ ngoài thiên hạ. Bởi vậy người dựng nghiệp thường bắt đầu bằng đồng hương, thân thích, bạn cũ. Chu Nguyên Chương cũng thế: hạt nhân đi theo ông từ buổi đầu là người Hoài Tây, cùng đánh trận, cùng đói, cùng chạy, cùng thắng. Đến khi Đại Minh dựng lên, những con người từng chen chúc trong một góc nhỏ của bản đồ bỗng đứng trước một đế quốc.

Lam Sơn ban đầu cũng chỉ là một góc nhỏ của Thanh Hóa. Năm 1418, khi Lê Lợi dựng cờ, chẳng ai biết chắc rằng tên một vùng núi rồi sẽ thành tên của cả một cuộc chiến, còn những người tụ quanh một hào trưởng xứ Thanh rồi sẽ có ngày bước vào Đông Quan. Lúc ấy Lam Sơn chưa phải thiên hạ. Nó chỉ là Lam Sơn: núi rừng, ruộng đất, họ hàng, gia thuộc, những người đã biết nhau từ trước.

Lam Sơn sinh ra nhiều người tài. Nhưng cái làm nên Lam Sơn là nó đã biết lớn hơn chính nó. Cuộc chiến càng đi xa khỏi miền thượng du Thanh Hóa, lực lượng quanh Lê Lợi càng không thể chỉ còn là những người của buổi đầu. Nguyễn Trãi đến từ một truyền thống khác hẳn núi rừng xứ Thanh, rồi trở thành một phần của cả cuộc khởi nghĩa lẫn trật tự sau đó. Đến khi thắng, cái tên vẫn là Lam Sơn, nhưng lực lượng làm nên chiến thắng đã không còn vừa trong Lam Sơn nữa.

Một cuộc dựng nghiệp thường cần một quê hương. Một nhà nước thì không thể chỉ có quê hương.

Người ta vẫn thích gọi những nơi như Bái, Hoài Tây hay Lam Sơn là đất địa linh nhân kiệt. Bây giờ thì phần lớn đất linh tinh, nhân kiệt quệ. Đất chẳng linh đến thế. Chỉ là lịch sử có một trò ảo thuật.

Nếu Lưu Bang chết trong một trận đánh nhỏ, có lẽ Phàn Khoái vẫn chỉ là anh bán thịt chó mà sử sách chẳng buồn ghi tên. Nhưng Lưu Bang thắng. Thế là anh bán thịt chó trở thành công thần.

Một chiến thắng lớn chiếu ngược ánh sáng về quá khứ, khiến cả một nhóm người bình thường bỗng mang dáng vẻ như thể đã được trời đất chuẩn bị từ trước. Thực ra có lẽ họ chỉ là một nhóm đủ giỏi, rất hiểu nhau, và đúng lúc đứng cạnh một người chiến thắng. Người ta gọi đó là “Chân mệnh thiên tử”

Vấn đề chỉ xuất hiện sau khi họ thắng.

Ngày trước, cái huyện nhỏ ấy là ưu thế. Người trong huyện biết nhau. Không cần hồ sơ dày, không cần điều tra lý lịch ba đời, chỉ cần hỏi: “Người này thế nào?” “Người quê choa. Dùng được.” Vậy là công tác tổ chức Xong.

Nhưng rồi một ngày họ chiếm được mười huyện. Rồi một trăm huyện. Rồi cả thiên hạ.

Câu hỏi lúc ấy đáng lẽ phải đổi. Ngày trước là: trong những người ta biết, ai có thể làm việc này? Bây giờ phải là: trong thiên hạ, ai làm việc này giỏi nhất?

Hai câu nghe gần giống nhau. Nhưng giữa chúng là cả một bước chuyển từ một tập đoàn dựng nghiệp sang một nhà nước. Không phải người chiến thắng nào cũng bước qua được.

Khi dựng nghiệp, lòng trung thành quý hơn tất cả; quê quán là một bảo đảm; một câu nói dở chừng người kia đã biết phần còn lại. Khi trị quốc, quê quán đáng lẽ ngày càng trở thành một thông tin không mấy quan trọng.

Nghề nghiệp cũng vậy, mà lại kín đáo hơn. Những người cùng nghề có chung một thứ ngôn ngữ, chung cách nhìn, chung nỗi sợ, chung thứ tự việc gì phải xử lý trước. Đó là ưu thế rất lớn, cho đến ngày họ tưởng rằng thế giới cũng vận hành giống như nghề của mình.

Người giỏi giữ kỷ luật chưa chắc hiểu thương mại. Người quen nhìn mọi thứ như một mối nguy chưa chắc nhìn ra một cơ hội. Người giỏi bảo vệ một cánh cửa chưa chắc biết xây cả căn nhà. Họ không kém. Chỉ là thiên hạ lớn hơn bất kỳ nghề nghiệp nào.

Vì thế một nhóm dựng nghiệp thường nguy hiểm nhất vào đúng lúc nó đã thành công. Thành công tạo ra một bằng chứng rất khó phản bác: chúng ta đã làm được.

Mười người này giúp ta lấy một thành, rồi mười thành, cuối cùng lấy cả thiên hạ. Vậy tại sao không tiếp tục dùng chính mười người ấy để trị thiên hạ?

Chiếc thuyền giúp người ta vượt sông là một chiếc thuyền tốt. Nhưng sang đến bờ bên kia, không ai khiêng thuyền lên vai rồi tiếp tục đi bộ.

Những triều đại muốn tồn tại lâu đều phải trải qua một cuộc đoạn tuyệt âm thầm. Người cũ vẫn ở đó. Thứ phải bỏ lại là quy mô của thế giới cũ. Nếu bản đồ mở rộng mà tầm nhìn về con người không mở rộng theo, một chuyện sẽ xảy ra: lãnh thổ đã thành thiên hạ, mà nhân sự vẫn là cái làng.

Ban đầu đó là sức mạnh. Người này biết người kia, người kia bảo đảm cho người nọ, mệnh lệnh chạy rất nhanh, không ai phải đoán ý ai. Nhưng lâu dần, chính sự thuận tiện ấy trở thành một căn phòng kín.

Bên ngoài phòng có hàng triệu người: học giả, thương nhân, kỹ sư, quan lại, nghệ nhân; có những người hiểu những miền đất mà người trong phòng chưa từng đặt chân tới; có những người nói thứ ngôn ngữ nghề nghiệp mà trong phòng chẳng ai hiểu. Nhưng mỗi khi cần thêm một chiếc ghế, người trong phòng lại nhìn quanh:

“Còn ai mình biết không?”

“Có. Người quê ta.”

“Làm nghề gì?”

“Cũng nghề chúng ta.”

Thêm một chiếc ghế. Rồi thêm một chiếc nữa. Căn phòng ngày càng đông. Thiên hạ vẫn ở bên ngoài.

 

(Ảnh: Y Doãn cầu hiền – cung cấp bởi Nguyễn Phạm Bằng)

 

Bái huyện là một câu chuyện đẹp. Hoài Tây cũng vậy. Lam Sơn lại càng đẹp. Một vùng đất nhỏ quả thực có thể sinh ra những người làm thay đổi lịch sử.

Bài học của Lam Sơn nằm ở chỗ một việc lớn, muốn thành, cuối cùng phải vượt khỏi nơi nó bắt đầu.

Một cái làng có lấy được thiên hạ không? Lịch sử đã trả lời nhiều lần rồi. Có.

Câu hỏi khó hơn nằm ở phía sau: người ta có đủ can đảm bước ra khỏi cái làng của mình, và đủ tỉnh táo để hiểu rằng thiên hạ không phải là cái nghề của mình hay không?

Người cùng làng có thể giúp một người đi rất xa. Người cùng nghề cũng vậy. Nhưng đến một lúc nào đó, muốn đi xa hơn, ông ta phải học cách dùng cả những người mình chưa từng quen, nghe cả những người không nói thứ ngôn ngữ của mình.

Có những người đi hàng nghìn dặm để lấy được thiên hạ. Điều đáng sợ không phải là họ xuất phát từ một cái làng.

Mà là sau hàng nghìn dặm, cái làng vẫn chưa bao giờ rời khỏi họ.

 

(Ảnh: phù điêu Văn Vương cầu hiền – cung cấp bởi Nguyễn Phạm Bằng)